Wat is een testament, en wanneer heb je er een nodig?

Heb je een testament nodig? Voor veel gezinnen springt de wet bij, maar die regeling past lang niet bij elke situatie. Een testament is een document waarin je zelf bepaalt wie wat krijgt na je overlijden. Of je er een nodig hebt, hangt vooral af van je gezinssituatie.

1. Wat de wet doet als je niets regelt

Zonder testament bepaalt de wet wie erft. Ben je gehuwd en heb je kinderen, dan krijgt je partner het vruchtgebruik van je hele nalatenschap, en erven de kinderen de blote eigendom. Simpel gezegd: je partner mag alles blijven gebruiken, en de kinderen worden pas volle eigenaar na het overlijden van je partner.

Toch past die regeling niet bij elk gezin. Wie wettelijk samenwoont, erft alleen het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. Wie feitelijk samenwoont, zonder huwelijk of wettelijke samenwoning, heeft zelfs helemaal geen wettelijk erfrecht. Heb je kinderen, dan gaat in dat geval alles naar hen. Hou er ook rekening mee dat de erfbelasting verschilt per gewest.

2. Hoeveel mag je vrij verdelen?

Helemaal vrij ben je niet. Sinds de hervorming van het erfrecht in 2018 hebben je kinderen samen recht op de helft van je nalatenschap, ongeacht hoeveel kinderen je hebt. Dat vaste deel heet de reserve. Over de andere helft, het beschikbare deel, beslis je zelf. Vroeger groeide de reserve mee met het aantal kinderen.

Stel dat je alleenstaand bent, twee kinderen hebt en 300.000 euro nalaat. Dan gaat minstens 150.000 euro naar je kinderen, dus minstens 75.000 euro per kind. Over de andere 150.000 euro beslis je zelf, bijvoorbeeld ten voordele van een vriend of een goed doel.

Let wel: ook een gehuwde partner kun je niet volledig onterven. Een wettelijk samenwonende partner heeft die bescherming niet. Het voorbeeld toont dus het principe, niet jouw exacte situatie.

3. Eigenhandig of notarieel?

Een eigenhandig testament schrijf je volledig zelf met de hand, met de datum (dag, maand en jaar) en je handtekening. Getuigen heb je niet nodig. Een getypt testament is ongeldig, en twee mensen kunnen niet samen één testament opstellen. Vermeld ook duidelijk wie wat krijgt, met volledige naam en adres.

Het schrijven zelf kost je niets, maar die eenvoud heeft een keerzijde. Erfgenamen die zich benadeeld voelen, kunnen de echtheid van het document of je geestestoestand in twijfel trekken. Bovendien kan zo’n document zoekraken, en brengt de uitvoering ervan na je overlijden extra stappen en kosten mee voor je erfgenamen. Geef het daarom in bewaring bij een notaris, die het laat inschrijven in het Centraal Register voor Testamenten (CRT). Zelf kun je dat als burger niet doen.

Bij een notarieel testament giet de notaris je wensen in een akte en zorgt hij voor de registratie in het CRT. Dat register bewaart de inhoud niet, maar wel wie je bent, bij welke notaris het testament ligt en welke datum erop staat. Zo vindt een notaris het na je overlijden terug. Volgens de Federatie van het Notariaat kost een notarieel testament gemiddeld ongeveer 600 euro, afhankelijk van de complexiteit.

Voor dat bedrag krijg je advies en een akte met een sterke bewijskracht, die moeilijker aan te vechten is. Heb je bezittingen of erfgenamen in het buitenland, dan bestaat er nog een derde vorm: het internationaal testament, dat de notaris opstelt in aanwezigheid van twee getuigen.

4. Wanneer is een testament de moeite waard?

Een testament is niet verplicht, en voor een gehuwd koppel is de wettelijke regeling vaak een redelijk vertrekpunt. In deze situaties loont het wel de moeite:

• Je woont feitelijk of wettelijk samen en je wilt dat je partner meer krijgt dan wat de wet voorziet.
• Je wilt binnen het beschikbare deel iemand buiten je familie bedenken, zoals een vriend of een goed doel.
• Je gezin is nieuw samengesteld, en wat de wet voorziet, komt niet overeen met wat je voor ogen hebt.

Daarnaast hangt wat in je nalatenschap zit, af van je huwelijkscontract of van het wettelijk stelsel dat zonder contract geldt. Wie gehuwd is, kijkt daar dus best ook naar.

5. Een testament kun je altijd aanpassen

Een testament is nooit definitief: je kunt het op elk moment wijzigen of herroepen, al moet je wel helder van geest zijn. Het blijft wel geldig zolang je dat niet doet. Herbekijk het dus bij een huwelijk, een scheiding, de geboorte van een kind of een nieuw gezin.

Goed om te weten: een testament werkt pas na je overlijden. Wil je dat iemand je zaken regelt terwijl je nog leeft maar het zelf niet meer kunt, dan heb je een zorgvolmacht nodig.

Bewaar je testament ten slotte niet in een bankkluis, want die wordt bij een overlijden geblokkeerd. Twijfel je tussen de vormen van testament, vraag dan vooraf advies bij een notaris. Een eerste gesprek is doorgaans gratis en voorkomt discussie tussen je erfgenamen.