Samenwonen: wat erft je partner als jij wegvalt?

Wie al jaren samenwoont, voelt zich vaak even verbonden als een getrouwd koppel. Maar de wet ziet dat anders. Bij een overlijden hangt bijna alles af van één vraag: woon je feitelijk samen, wettelijk samen, of ben je getrouwd? Wat erft je partner in elk van die gevallen?

Feitelijk samenwonen: voor de wet vreemden

Feitelijk samenwonen betekent dat je samen onder één dak leeft zonder dat je daarover iets officieel vastlegde. Voor het erfrecht ben je dan vreemden voor elkaar. Feitelijk samenwonenden hebben geen wettelijk erfrecht.

Overlijdt een van beiden, dan gaat alles naar de wettelijke erfgenamen, bijvoorbeeld de kinderen of de ouders. De partner erft alleen iets als de overledene dat in een testament schreef. Ook de woning is niet beschermd: de partner die eigenaar is, mag ze vrij verkopen of verhuren.

Wettelijk samenwonen: een dak, maar niet meer

Wettelijk samenwonen doe je door een verklaring af te leggen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van je gemeente. Vanaf dan erf je automatisch van elkaar. Maar dat erfrecht is beperkt. De langstlevende partner krijgt het vruchtgebruik van de gezinswoning en de inboedel. Vruchtgebruik is het recht om een goed te gebruiken en er de opbrengst van te krijgen: je mag in de woning blijven wonen of ze verhuren, maar je wordt geen eigenaar.

Stel dat Tom en Sara wettelijk samenwonen in het huis van Tom, en dat Tom ook spaargeld en beleggingen heeft. Overlijdt Tom zonder testament, dan mag Sara in het huis blijven wonen. De eigendom van het huis gaat naar Toms erfgenamen, net als zijn spaargeld en zijn beleggingen.

Let wel: zelfs dat beperkte erfrecht is niet beschermd. Wettelijk samenwonenden kunnen elkaar onterven, bijvoorbeeld via een testament.

Getrouwd: breder en beschermd

Bij gehuwden gaat het erfrecht een stuk verder. De langstlevende echtgenoot erft het vruchtgebruik van de hele nalatenschap, dus niet alleen van de woning en de inboedel. Ook is een deel daarvan beschermd: een echtgenoot heeft altijd recht op minstens het vruchtgebruik van de gezinswoning, wat er ook in een testament staat.

Daarnaast speelt het pensioen mee. Alleen gehuwden hebben recht op een overlevingspensioen. Dat is een pensioen dat de langstlevende krijgt op basis van de loopbaan van de overleden partner. Samenwonenden krijgen dat niet, ook niet als ze wettelijk samenwonen.

Ook de fiscus maakt een onderscheid

Wat je partner erft, is één zaak. Hoeveel erfbelasting hij of zij daarop betaalt, is een andere. Die belasting is gewestelijk, dus de regels verschillen tussen Vlaanderen, Brussel en Wallonië. Het gewest waar de overledene woonde, bepaalt welke regels gelden.

Wettelijk samenwonenden betalen in Vlaanderen en in Brussel geen erfbelasting op de gezinswoning, volgens notaris.be. Voor feitelijk samenwonenden is de fiscus doorgaans strenger, en de voorwaarden verschillen sterk per gewest. Vraag dat dus na voor je eigen situatie.

Wat je kunt regelen

Toch hoeft niemand zich bij de standaardregels neer te leggen. Er zijn drie hefbomen:

• Een testament. Voor feitelijk samenwonenden is het de enige manier om elkaar iets na te laten. Wettelijk samenwonenden kunnen er hun partner meer mee geven dan alleen het vruchtgebruik van de woning.
• Een verklaring van wettelijke samenwoning. Ze kost weinig moeite en geeft de langstlevende meteen het recht om in de woning te blijven.
• Trouwen. Het is de enige formule met een beschermd erfrecht en een overlevingspensioen.

Welke keuze bij je past, hangt af van je gezin. Wie kinderen uit een vorige relatie heeft, wil hen misschien net beschermen, en kiest wellicht bewust voor minder rechten voor de partner. Een gesprek bij de notaris brengt in kaart wat er vandaag zou gebeuren, en of dat is wat je wilt.