Wie erft er van iemand die geen kinderen heeft? Zonder testament bepaalt de wet dat, en ze kijkt naar bloedverwantschap, niet naar vriendschap of gevoel. Dat verrast vooral wie dacht dat een partner, een goede vriend of een petekind vanzelf aan de beurt komt. Maar de volgorde van de wet verloopt anders, en ze hangt af van je burgerlijke staat.
Alleenstaand: ouders en broers en zussen eerst
De wet verdeelt familieleden in groepen, de zogenaamde orden. Heeft de overledene geen kinderen, dan komen de ouders en de broers en zussen aan bod. Leven beide ouders nog, dan krijgt elk een kwart en gaat de andere helft naar de broers en zussen. Is er nog één ouder in leven, dan gaat driekwart naar de broers en zussen.
Zijn de ouders overleden, dan erven de broers en zussen alles in gelijke delen. Is een van hen overleden, dan nemen zijn of haar kinderen de plaats in, wat de wet plaatsvervulling noemt. Daarna komen verdere familieleden tot en met de vierde graad aan de beurt, zoals grootouders, ooms, tantes, neven en nichten. Pas als er helemaal niemand is, valt de nalatenschap toe aan de Staat.
Getrouwd: de partner krijgt niet alles
Ben je getrouwd, dan krijgt je partner de hele gemeenschap in volle eigendom, dat zijn de goederen die jullie samen opbouwden. Daarnaast krijgt hij of zij het vruchtgebruik van je eigen goederen, bijvoorbeeld een huis dat je al voor het huwelijk bezat. Vruchtgebruik is het recht om een goed te gebruiken en er de opbrengst van te krijgen, zonder eigenaar te zijn.
De blote eigendom van die eigen goederen gaat naar je familie, eerst naar de broers en zussen samen met de ouders die nog leven, anders naar de ouders alleen. Let wel: zolang je partner leeft, moet die familie hem of haar het gebruik laten. Bovendien mag de langstlevende de gezinswoning altijd blijven bewonen, wie er ook de blote eigenaar van is.
Toch is het niet zo zwart-wit. Wie getrouwd is onder het wettelijk stelsel en wil dat de partner meer krijgt, kan dat regelen met een testament in elkaars voordeel of met een contractuele erfstelling.
Samenwonen: zonder papieren niets
Een feitelijk samenwonende partner heeft geen enkel erfrecht. Wie wettelijk samenwoont, erft alleen het vruchtgebruik van de woning en de inboedel, en zelfs dat kan een testament schrappen. Voor een vriend of een goede buur die je zou willen bedenken, geldt hetzelfde: zonder testament krijgen ze niets.
Een testament geeft je veel vrijheid
Zonder kinderen en zonder echtgenoot mag je volgens notaris.be je hele nalatenschap via een testament geven aan wie je wil. Broers en zussen zijn immers geen reservataire erfgenamen, dus je kunt hen uitsluiten. Ook de ouders hebben dan geen voorbehouden deel meer, al kunnen ze levensonderhoud vorderen als ze behoeftig zijn.
Maar vrijheid heeft een prijs, en die verschilt per gewest. Wie niet tot de familie behoort, betaalt doorgaans fors meer erfbelasting dan een broer of zus. Stel dat een overledene in Vlaanderen woonde en iemand daar een erfdeel van 100.000 euro krijgt, zonder aftrekken. Dan betaalt de ontvanger het volgende:
- Een broer of zus: 25 procent op de eerste 35.000 euro, 30 procent op de volgende 40.000 euro en 55 procent op de rest. Samen is dat 34.500 euro.
- Een vriend: 25, 45 en 55 procent op dezelfde schijven. Samen is dat 40.500 euro, zo’n 6.000 euro meer.
In Brussel en Wallonië verschillen de schijven en de tarieven, en ze lopen er van 20 tot 80 procent (situatie januari 2026). Denk aan een partner met wie je niet getrouwd bent: in Vlaanderen en Brussel krijgt een feitelijk samenwonende het lage partnertarief als jullie minstens een jaar samenwoonden, maar in Wallonië geldt dat alleen voor wie wettelijk samenwoont.
Tijdens je leven schenken kan goedkoper
Daarom schenken sommigen al tijdens hun leven. Roerende goederen, zoals geld op een rekening, kun je in de drie gewesten aan niet-familie schenken tegen een vlak tarief van 7 procent. Dat is doorgaans voordeliger dan de erfbelasting voor vreemden. Je kan ook kiezen om de schenking niet te registreren, dus zonder de 7% te betalen. Dan loont het om de verdachte periode in het oog te houden.
Of een testament of een schenking beter past, hangt af van jouw situatie. Een gesprek bij de notaris brengt in kaart wat er vandaag zou gebeuren, en wat je kunt bijsturen.
Bronnen
Dit artikel is algemene informatie, geen beleggings-, fiscaal of juridisch advies. De redactie haalt haar informatie uit betrouwbare bronnen, maar kan niet instaan voor de juistheid of de actualiteit ervan en is niet aansprakelijk voor schade als die informatie onjuist of verouderd blijkt. Cijfers en regels wijzigen: toets je eigen situatie altijd af bij je bank, verzekeraar, notaris of adviseur. Fout gespot? Neem contact op.